Foto: kalam-...
Pertanyaan:
Assalamualaikum. Wr wb
Bagaimana tindakan atau sikap makmum ketika imam lupa mengerjakan tasyahud awal
[H. Samsul Rijal]
Jawaban:
Wa'alaikumussalam Warahmatullahi Wabarakatuh
Masalah seperti ini memang sangat bagus ditanyakan karena persoalan seperti ini sering terjadi dan sering pula kita alami sebagaimana kasus imam mengurangi jumlah raka'at, menambah raka'at, meninggalkan qunut, dll. Sehingga ketika terjadi kita dapat praktekkan sesuai jalurnya. Kesimpulan masalah ini sesuai rangkuman dibawah ini 👇
1. Ketika Imam meninggalkan tasyahud awal, entah karena lupa atau sengaja makmum tidak boleh tetap melakukan tasyahud awal tapi langsung ikut imam berdiri. Bila mereka (makmum) nekat melakukan tasyahud awal maka shalatnya batal. Batalnya shalat makmum yang melakukan itu jika ia tahu hukumnya dan sengaja melakukan dan jika sebaliknya seperti karena lupa atau tidak tahu hukumnya tidak batal, ini menurut Mayoritas Ulama Syafi'iyah. Sedangkan menurut Syeikh Nawawi Al Bantani shalatnya batal jika ia telah memulai tasyahud awal atau jarak pemisah dengan tasyahud ia lakukan dan perbuatan imam lakukan dianggap lama dan dia bermaksud berbeda dengan imam lakukan dan tidak berniat mufaraqah. Disini beliau tidak ada merinci masalah sengaja atau tidak, lupa atau tidak dan atau tahu hukumnya atau tidak. Pada poin ini; siapapun yang membaca keterangan ini dia sudah dianggap orang yang tahu ketentuan hukumnya dan tidak bisa cari alasan dengan alasan 𝐓𝐈𝐃𝐀𝐊 𝐓𝐀𝐇𝐔.
2. Lain kasus: Bila imam sempat memulai tasyahud awal tapi Hanya sebagian atau makmum belum selesai maka makmum boleh tetap melanjutkan sampai selesai dan diperkenankan baginya tertinggal dari imam 3 rukun panjang dan dua rukun Fi'li berturut-turut menurut Syeikh Ibnu Hajar Al Haitami. Bahkan, dianggap Sunah baginya tetap melanjutkan sampai selesai bila mendapati membaca Fatihah dengan sempurna sebelum imam ruku' dengan pengetahuan, tapi bila tidak tahu maka dianggap sebagai perbuatan boleh dan bukan sunah dan baginya diperkenankan tertinggal 3 rukun demi menyesuaikan tasyahud awal.
3. Bila imam meninggalkan tasyahud awal tapi tidak berdiri tapi dia melakukan Duduk istirahat makmum boleh tetap melakukan tasyahud awal, ini berpijak pada pendapat Syeikh Ibnu Hajar Al Haitami dan diikuti Muridnya yaitu Syeikh Zainuddin Al Malibari dalam kitab Fathul Mu'in. Sementara menurut Imam Ramli, Syeikh Al Khathib As Syarbini dan Syekh Nawawi al-Bantani tetap tidak boleh makmum melakukan tasyahud awal walaupun imamnya duduk istirahat. Dengan merujuk pendapat Syeikh Ibnu Hajar Al Haitami dan muridnya maka bila imam tidak duduk istirahat tidak boleh makmum melakukan tasyahud awal dan jika dilakukan dan tahu hukumnya dan sengaja dilakukan shalatnya batal. Lain halnya jika tidak tahu hukumnya atau lupa maka tidak batal atau juga tidak sengaja dilakukan.
4. Batal shalatnya makmum sebagaimana disebutkan diatas bila ia tidak berniat mufaraqah dan jika berniat mufaraqah hanya untuk melakukan sunahnya tasyahud awal shalatnya tidak batal. Bahkan mufaraqah yang ia (makmum lakukan) adalah lebih utama dan tetap mendapatkan Fadhilah berjamaah.
(أَوْ تَرَكَ الْإِمَامُ) جَمِيعَ (التَّشَهُّدِ الْأَوَّلِ وَتَشَهَّدَهُ الْمَأْمُومُ .. بَطَلَتْ) صَلَاتُهُ إِنْ عَلِمَ وَتَعَمَّدَ وَإِنْ لَحِقَهُ عَلَى الْقُرْبِ؛ لِعُدُولِهِ عَنْ فَرْضِ الْمُتَابَعَةِ إِلَى سُنَّةٍ—فَإِنْ أَتَى الْإِمَامُ بِبَعْضِ التَّشَهُّدِ الْأَوَّلِ .. جَازَ لِلْمَأْمُومِ إِكْمَالُهُ؛ لِأَنَّهُ مُسْتَصْحَبٌ.
“(Atau Imam meninggalkan) seluruh (tasyahud awal, namun makmum tetap melakukan tasyahud tersebut... maka batal) shalatnya makmum jika ia tahu (hukumnya) dan sengaja melakukannya, meskipun ia bisa menyusul imam dalam jarak yang dekat. Hal ini karena ia telah berpaling dari kewajiban mengikuti imam (fardhu al-mutaba'ah) demi melakukan sebuah kesunahan (sunnah). Namun, jika imam sempat melakukan sebagian tasyahud awal (lalu berdiri), maka boleh bagi makmum menyempurnakannya; karena status tasyahud tersebut sedang dalam keberlangsungan (sudah dimulai)”
[Busyral Kariim I/130]
وَلَوْ تَرَكَ الْإِمَامُ التَّشَهُّدَ الْأَوَّلَ فَتَخَلَّفَ لَهُ الْمَأْمُومُ بَطَلَتْ صَلَاتُهُ إِنْ شَرَعَ فِي التَّشَهُّدِ أَوْ طَالَ الْفَصْلُ وَقَصَدَ الْمُخَالَفَةَ وَلَمْ يَنْوِ الْمُفَارَقَةَ—وَيُؤْخَذُ مِنْ هَذَا أَنَّ الْمَأْمُومَ يَمْتَنِعُ عَلَيْهِ التَّخَلُّفُ لِلتَّشَهُّدِ وَلَوْ كَانَ الْإِمَامُ جَلَسَ لِلِاسْتِرَاحَةِ فَتَدَبَّرْ.
“Dan sekiranya imam meninggalkan tasyahud awal, lalu makmum tertinggal (tetap duduk) untuk tasyahud, maka batal shalatnya jika ia mulai membaca tasyahud atau jika jedanya lama, serta ia memang bermaksud menyalahi imam tanpa niat memisahkan diri (mufaraqah). Dari sini dapat diambil pemahaman bahwa makmum dilarang tertinggal untuk tasyahud meskipun imam sedang duduk istirahat (jalsah istirahah), maka renungkanlah!”
[Nihaayah Az Zain Halaman 87]
وَتَشَهُّدٌ أَوَّلٌ فَعَلَهُ الْإِمَامُ وَتَرَكَهُ الْمَأْمُومُ، أَوْ تَرَكَهُ الْإِمَامُ، وَفَعَلَهُ الْمَأْمُومُ عَامِدًا عَالِمًا، وَإِنْ لَحِقَهُ عَلَى الْقُرْبِ، حَيْثُ لَمْ يَجْلِسِ الْإِمَامُ لِلِاسْتِرَاحَةِ لِعُدُولِهِ عَنْ فَرْضِ الْمُتَابَعَةِ إِلَى سُنَّةٍ—وَكَذَا لَا يَضُرُّ الْإِتْيَانُ بِالتَّشَهُّدِ الْأَوَّلِ إِنْ جَلَسَ إِمَامُهُ لِلِاسْتِرَاحَةِ، لِأَنَّ الضَّارَّ إِنَّمَا هُوَ إِحْدَاثُ جُلُوسٍ لَمْ يَفْعَلْهُ الْإِمَامُ، وَإِلَّا لَمْ يَجُزْ، وَأَبْطَلَ صَلَاةَ الْعَالِمِ الْعَامِدِ، مَا لَمْ يَنْوِ مُفَارَقَتَهُ، وَهُوَ فِرَاقٌ بِعُذْرٍ، فَيَكُونُ أَوْلَى.
(قَوْلُهُ: أَوْ تَرَكَهُ الْإِمَامُ) أَيْ تَرَكَهُ كُلَّهُ وَفَعَلَهُ الْمَأْمُومُ.
فَإِنْ تَرَكَ بَعْضَهُ فَلِلْمَأْمُومِ أَنْ يَتَخَلَّفَ لِإِتْمَامِهِ - كَمَا سَيَذْكُرُهُ - قَالَ فِي النِّهَايَةِ: وَقَوْلُ جَمَاعَةٍ: إِنَّ تَخَلُّفَهُ لِإِتْمَامِ التَّشَهُّدِ مَطْلُوبٌ فَيَكُونُ كَالْمُوَافِقِ هُوَ الْأَوْجَهُ إِلَخْ. اهـ.
قَالَ الْأَجْهُورِيُّ: وَحِينَئِذٍ إِذَا كَمَلَ تَشَهُّدُهُ وَأَدْرَكَ زَمَنًا خَلْفَ الْإِمَامِ لَا يَسَعُ الْفَاتِحَةَ، أَوْ أَدْرَكَهُ رَاكِعًا، وَجَبَ عَلَيْهِ أَنْ يَقْرَأَ الْفَاتِحَةَ، وَيُغْتَفَرُ لَهُ التَّخَلُّفُ بِثَلَاثَةِ أَرْكَانٍ طَوِيلَةٍ. اهـ.
وَشَرَطَ ابْنُ حَجَرٍ فِي شَرْحِ الْإِرْشَادِ، لِجَوَازِ التَّخَلُّفِ لِإِتْمَامِهِ، أَنْ لَا يَتَخَلَّفَ عَنِ الْإِمَامِ بِرُكْنَيْنِ فِعْلِيَّيْنِ مُتَوَالِيَيْنِ، بِأَنْ يَفْرَغَ الْإِمَامُ مِنْهُمَا وَهُوَ فِيمَا قَبْلَهُمَا.
(قَوْلُهُ: عَامِدًا عَالِمًا) رَاجِعٌ لِلصُّورَةِ الثَّانِيَةِ فَقَطْ.
أَيْ فَعَلَهُ الْمَأْمُومُ حَالَ كَوْنِهِ عَامِدًا عَالِمًا بِالتَّحْرِيمِ، فَإِنْ فَعَلَهُ نَاسِيًا أَوْ جَاهِلًا فَلَا تَبْطُلُ.
(قَوْلُهُ: وَإِنْ لَحِقَهُ عَلَى الْقُرْبِ) غَايَةٌ فِي الْبُطْلَانِ، أَيْ تَبْطُلُ بِفَعْلِهِ وَإِنْ لَحِقَ إِمَامَهُ عَلَى الْقُرْبِ.
وَهِيَ لِلرَّدِّ عَلَى مَنْ يَقُولُ لَا تَبْطُلُ حِينَئِذٍ.
(قَوْلُهُ: حَيْثُ لَمْ يَجْلِسِ الْإِمَامُ لِلِاسْتِرَاحَةِ) مُتَعَلِّقٌ بِمُقَدَّرٍ، أَيْ تَبْطُلُ بِفَعْلِ الْمَأْمُومِ لَهُ حَيْثُ لَمْ يَجْلِسِ الْإِمَامُ لِذَلِكَ، وَسَيَذْكُرُ قَرِيبًا مَفْهُومَهُ.
(قَوْلُهُ: لِعُدُولِهِ عَنْ إِلَخْ) تَعْلِيلٌ لِبُطْلَانِهَا فِي جَمِيعِ الصُّوَرِ. -إِلَى أَنْ قَالَ- (قَوْلُهُ: وَكَذَا لَا يَضُرُّ إِلَخْ) لَوْ قَالَ - كَمَا فِي التُّحْفَةِ - وَمِنْ ثَمَّ لَا يَضُرُّ إِلَخْ لَكَانَ أَسْبَكَ.
(قَوْلُهُ: إِنْ جَلَسَ إِمَامُهُ لِلِاسْتِرَاحَةِ) خَالَفَ فِي ذَلِكَ الرَّمْلِيُّ وَالْخَطِيبُ، فَقَالَا: إِنَّ تَخَلُّفَ الْإِمَامِ لِجَلْسَةِ الِاسْتِرَاحَةِ لَا يُبِيحُ لِلْمَأْمُومِ التَّخَلُّفَ لِلتَّشَهُّدِ الْأَوَّلِ.
(قَوْلُهُ: وَإِلَّا إِلَخْ) أَيْ وَإِنْ لَمْ يَجْلِسِ الْإِمَامُ لِلِاسْتِرَاحَةِ لَمْ يَجُزِ الْإِتْيَانُ بِالتَّشَهُّدِ، وَأَبْطَلَ ذَلِكَ الْإِتْيَانُ صَلَاةَ الْعَالِمِ الْعَامِدِ، لَا الْجَاهِلِ وَلَا النَّاسِي.
وَهَذَا قَدْ عُلِمَ مِنْ قَوْلِهِ أَوْ تَرَكَهُ الْإِمَامُ وَفَعَلَهُ الْمَأْمُومُ عَامِدًا عَالِمًا.
إِلَّا أَنْ يُقَالَ ذِكْرُهُ لِأَجْلِ تَقْيِيدِهِ بِالْقَيْدِ بَعْدَهُ.
(قَوْلُهُ: مَا لَمْ يَنْوِ مُفَارَقَتَهُ) قَيْدٌ فِي الْبُطْلَانِ.
(وَقَوْلُهُ: وَهُوَ فِرَاقٌ) أَيِ الْمُفَارَقَةُ لِأَجْلِ إِتْيَانِهِ بِالتَّشَهُّدِ الَّذِي تَرَكَهُ الْإِمَامُ فِرَاقٌ أَيْ مُفَارَقَةٌ بِعُذْرٍ فَلَا تَفُوتُهُ فَضِيلَةُ الْجَمَاعَةِ.
(وَقَوْلُهُ: فَيَكُونُ) أَيِ الْفِرَاقُ لِذَلِكَ.
(وَقَوْلُهُ: أَوْلَى) أَيْ مِنَ الْمُتَابَعَةِ مَعَ تَرْكِهِ التَّشَهُّدَ.
(قَوْلُهُ: وَإِذَا لَمْ يَفْرَغِ الْمَأْمُومُ مِنْهُ) أَيِ التَّشَهُّدِ.
(وَقَوْلُهُ: جَازَ لَهُ) أَيِ لِلْمَأْمُومِ.
(وَقَوْلُهُ: بَلْ نُدِبَ) أَيِ التَّخَلُّفُ.
(قَوْلُهُ: إِنْ عَلِمَ إِلَخْ) قَيْدٌ فِي النَّدْبِيَّةِ. وَخَرَجَ بِهِ مَا إِذَا لَمْ يَعْلَمْ ذَلِكَ، فَلَا يُنْدَبُ لَهُ، بَلْ يُبَاحُ لَهُ، وَيُغْتَفَرُ لَهُ ثَلَاثَةُ أَرْكَانٍ عَلَى مَرَّ.
[Hasyiyah I'aanah At Thaalibiin II/30-31]
Wallahu A'lamu Bis Shawaab
(Dijawab oleh: Ismidar Abdurrahman As Sanusi)
Link Diskusi:
Artikel terkait 👇
